تحلیل پیوند میان حیاط مدارس و اندیشه اسلامی جهت ارتقای رشد معنوی دانش آموزان دبستانی

محجوبه آریش1، احمد میرزاکوچک خوشنویس*2، ندا ضیاءبخش3، محمد معرفت4

1-دانشجوی دکتری، گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، ایران. 
mahjoobaarish@gmail.com
2-استادیار، گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران. (نویسنده مسئول)
a.m.khoshnevis@gmail.com
3-استادیار، گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران.
ziabakhsh.neda@gmail.com
4-استادیار، گروه معارف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران.
m.marefat@iau-tnb.ac.ir

تاریخ دریافت: [13/11/1403]                                            تاریخ پذیرش: [5/2/1404]

چکیده
مدارس از دیرباز جزء مهم‌ترین محل‌های آموزش علوم و پرورش معنوی کودکان بوده و تأثیر محیط آن در شکل‌گیری شخصیت فرد در بزرگ‌سالی غیرقابل‌انکار است. هدف از این تحقیق اثبات رابطه بین حیاط و فضای سبز مدرسه در جهت‌ ارتقای تربیت معنوی کودکان دبستانی است؛ بنابراین چگونگی تحلیل پیوند میان فضای سبز مدارس و اندیشه اسلامی جهت ارتقای رشد معنوی برای دانش‌آموزان دبستانی سؤال این تحقیق است؟ پژوهش با یک فرضیه اصلی آغاز و بر مبنای پژوهش‌های بنیادی پیشین شکل گرفت. این پژوهش به دنبال بررسی چگونگی ارتباط بین کالبد و عناصر معماری باغ ایرانی استفاده شده در حیاط مدارس و آشنایی دانش‌آموزان با منشأ خلقت جهت ارتقاء تربیت معنوی در کالبد فضای آموزشی دبستان‌ها است. این پژوهش کاربردی در فرآیند دستیابی به پاسخ سؤالات پژوهش از رویکرد کیفی و کمّی استفاده کرده است. با توجه به رویکرد این پژوهش، در مرحله اول (کیفی)، سعی شده تا معیارها و اصول معماری ساختمان‌های آموزشی طراحی‌ شده با تلفیق حیاط مدارس قدیم استخراج شود. در مرحله دیگر با استفاده از روش تحلیلی، معیارهای به ‌دست ‌آمده در مدارس ایران بررسی و ارزش‌ها و راهکارهای طراحی حیاط مدارس ارزیابی و تحلیل شده است. مطالعه مشاهده‌ای و درعین‌حال تحلیلی درباره تعدادی از مدارس نمونه انجام شد که به نتیجه‌گیری نهایی تبیین الگو کمک کرد. یافته‌ها نشان می‌دهد وجود حیاط در مدارس با شیوه باغ ایرانی و هندسه باغچه‌ها به همراه حوض در آن می‌تواند کودکان را به سمت تربیت معنوی و ارتفاع و رشد متعالی سوق دهد.

کلیدواژه: معنویت، کودک، مدرسه، باغ ایرانی، معماری، معماری اسلامی.
1-    مقدمه
در طراحی فضاهای آموزشی به جنبه‌های روحی و معنوی دانش آموزان کمتر توجه می‌شود به نظر روانشناسان محیط قرارگاه آموزشی باید به‌گونه‌ای طراحی شود که یادگیری در آن آسان و خوشایند باشد، نیاز روزافزون کشور ما به گسترش فضاهای آموزشی هم گام با افزایش جمعیت سبب ساخت فضاهایی با کیفیت آموزشی پائین گردیده و اغلب این فضاها با ویژگی‌های روان‌شناختی کودکان و نوجوانان سازگار نیستند. درصورتی‌که کودکان به محیطی احتیاج دارند که موقعیت‌هایی را برای مواجهه‌های سریع و روشن برای شناخت جهان ارائه دهند. روانشناسان معتقدند اگر کودکی در طبیعت رشد پیدا کند به همراه رشد به شکوفایی استعدادهایش هم خواهد رسید وقتی دانش‌آموزی به طبیعت فکر می‌کند به دنیایی به‌مراتب بزرگ‌تر و بهتر از دنیای تخیل خود روبه‌رو می‌شود. طبیعت به دانش‌آموز این فرصت را می‌دهد تا تفکر و تأمل داشته باشند و دنیای پیرامون خود و فطریت طبیعی خویش را کامل‌تر بشناسند. الگوی معماری مدارس سنتی ایران حاکی از استمرار تعلیم و تربیت در فضای باز و نوعی کارکرد فعالیت آموزشی در حیاط سبز مرکزی است. بسیاری از دروس در ایوان‌های مستقل رو به حیاط ارائه می‌شد و حتی ایوان‌های کوچکی نیز جهت بحث و مناظره دانش‌آموختگان میان محل اسکان آن‌ها و حیاط مرکزی ساخته شده بود. نتیجه این بود که با ایجاد ارتباطی محکم میان فضای بسته و خصوصی (حجره‌ها) و فضای باز و نیمه عمومی (حیاط) به‌وسیله فضایی نیمه شفاف و نیمه‌خصوصی (ایوان) مجموعه مدرسه شکل می‌گرفته است. در ضمن عناصر حیاط به‌طور معمول هم چون عناصر خانه‌های مسکونی شامل حوض آب و گیاهان می‌شده و طرح باغچه‌بندی ملهم از ایده باغ سازی ایرانی (چهارباغ) بوده است. یک فضای آموزش مناسب می‌تواند بر یادگیری و همچنین خلقیات دانش آموزان تأثیرگذار باشد، ازاین‌رو لازم است تا به بررسی نقش روان‌شناختی و تأثیر تربیتی محیط آموزشی در میزان ارتقاء تربیت معنوی کودکان پرداخته شود. با توجه به نقش معماری به‌عنوان محیط پیرامونی و تأثیرات تربیتی فراهم آوردن محیط کالبدی مناسب و اثرگذار بر فرایند یادگیری ضروری به نظر می‌رسد، درنتیجه معماران می‌توانند با مطالعه الگوی رفتاری افراد و توجه به جزئیات و ویژگی‌های محیطی مؤثر سبب بهبود رشد تربیت معنوی، اجتماعی و افزایش بازده آموزشی گردند. در این پژوهش سعی شده تا با تحلیل پیوند میان معماری حیاط مدارس و تربیت اسلامی در جهت ارتقای رشد معنوی کودکان و به‌صورت خاص بررسی تأثیرات هندسه باغ ایرانی استفاده شده در محوطه باز مدارس در تربیت معنوی کودکان، دانش آموزان و به‌صورت کلی همه فراگیران از این نوع فضاهای آموزشی که تا به حال به آن پرداخته نشده است به تدوین الگوهایی جهت طراحی محوطه‌های باز در فضاهای آموزشی و در عصر ناپایدار و متغیرهای دیجیتالی، نیاز به تربیت معنوی، پویایی، تحرک و تداوم حس زندگی کمرنگ شده را برآورده سازد.
در دنیای امروز، کودکان و جوانان با مسائل و اتفاقاتی در محیط پیرامونی خود روبه‌رو می‌شوند که انسان را به تفکر درباره معنا ارزش و حقیقت غایی زندگی سوق نمی‌دهد. امروزه بازار فکری و فرهنگی برای کودکان انباشته از گزینه‌ها، مدل‌ها، سبک‌ها و گرایش‌هایی است که ایشان را به سمت چیستی هستی نمی‌برد و تنها چگونگی آن را عرضه می‌کند. ازاین‌رو، ضروری است که نهاد تعلیم و تربیت، پرورش کلی کودکان را مورد توجه قرار دهد و به کودکان کمک کند تا درباره جهت‌گیری معنوی خود با درایت و حساسیت بیشتری عمل کنند. بر همین اساس، تربیت معنوی کودکان در کانون تحقیقات مختلف اندیشمندان تعلیم و تربیت قرار گرفته است. یکی از فضاهایی شهرها که وجوه مطلوب تعاملات اجتماعی/ تربیتی در آن‌ها رخ خواهد داد، مدارس و به عبارت بهتر صحن مدارس است. صحن مدارس علاوه بر آن‌که به‌عنوان فضایی آموزشی و جمعی برای طلبه‌ها و اساتید خود مدرسه ایفای نقش می‌کرده‌اند، به دلیل و مقاصد دیگری مورد توجه و مراجعه عموم مردم نیز بوده است. همواره مدارس و به‌ویژه صحن آن‌ها به روی مردم باز بوده و ایشان به هر دلیلی و (حتی برای عبور) وارد مدارس می‌شدند (نقی زاده،1392). چگونه می‌توان با بهره‌گیری از رهنمودهای قرآن کریم و اندیشه‌های اسلامی، در طراحی حیاط مدارس با استفاده از الگوی (باغ ایرانی – اسلامی) تربیت معنوی کودکان را ارتقاء بخشید؟ با بهره‌گیری از الگوهای باغ (ایرانی- اسلامی) در فضای باز حیاط مدارس منطبق با رهنمودهای قرآنی و ایده‌آل‌های متعالی می‌توان به تربیت معنوی اسلامی در دانش آموزان دست پیدا کرد.
2-    مرور مبانی نظری و پیشینه
2-1- معنویت
معنویت اسلامی و مبتنی بر دین، حالتی است که به دنبال ارتباط روحانی پیوسته با خالق و اطاعت از فرامین او در فرد ایجاد می‌شود؛ معنویت دینی راه گشای انسان در زندگی فردی و سبب ارتقای معنوی شخص و به‌تبع آن، جامعه و درنهایت عامل سعادت اخروی فرد و جامعه خواهد بود. درواقع، تمرکز بر معنویت می‌تواند وسیله‌ای باشد برای کنترل محیط، جلوگیری از تعارض، پذیرش اهداف فردی و اجتماعی و کسب موفقیت، به‌گونه‌ای که گروهی بر این باورند که باید معنویت را بخش مهمی از برنامه‌های فردی و اجتماعی به‌حساب آورد (دوست‌محمد، ۱۳8۹).
2-2- کودک
کودکی، مرحله ابتدایی ارتباط صحیح انسان با طبیعت را در بر می‌گیرد، یکی از مراحل حیات دنیایی انسان است. بگو! در زمین سیر کنید. پس بنگرید و تأمل کنید که خداوند چگونه و به چه شیوه و با چه قانونى آفرینش را آغاز کرده و سپس مرحله آخرت را ایجاد می‌کند، همانا خداوند بر همه‌چیز تواناست (حج، آیه ۵ و نیز روم، آیه ۵۴ و غافر، آیه 67، سوره عنکبوت آیه 20). کودک، شهروند نابالغی است که دوران رشد خود را می‌گذراند و استمراربخش حیات بشر محسوب می‌شود. موجودی است که پاک به دنیا می‌آید و چنان چه محیط برای رشد فکری و جسمی سالم او مهیا باشد، نهالی تنومند می‌شود که به بار می‌نشیند و اگر محیط چنین دستاوردی را برای او فراهم نکند، جز خذلان چیزی را در پی نخواهد آورد (شیعه، 1391).
2-3- مدرسه
در یک تعریف کلی، محیط یادگیری بیرونی محوطه‌ای است که در آن سطح بالایی از فعالیت کودکان اتفاق می‌افتد. در بهترین حالت، این محیط محوطه‌ای با قابلیت بالا در جهت رشد توانایی‌های تحقیق، کشف و تمرین در سطوح مختلف پیچیدگی است. بنابراین حیاط مدرسه فضای بیرونی ساختمان یا محیط خارجی مدرسه تعریف می‌شود چه بزرگ و چه کوچک، چه زیبا و چه زشت، چه به شکل فعال مورد استفاده قرار گیرد و چه به‌طور کامل فراموش شود.
2-4- مکتب‌خانه‌ها
در مکتب‌خانه، تعلیمات، اجباری و رایگان نبود ولی شرایط چنان سهل و ساده بود که هر خانواده‌ای در هر طبقه یا گروه اجتماعی و اقتصادی به‌آسانی می‌توانست کودکش را روانه مکتب کند. اولیای اطفال مجبور نبودند به‌عنوان شهریه به معلم مکتب پول نقد بپردازند، بلکه به‌سادگی می‌توانستند با مکتب دار کنار آیند، کالاهای ضروری و حتی تعهد خدماتی عملی هم می‌توانست حق‌الزحمه آموزش کودک محسوب شود. امتیاز مهم این شیوه آموزش، هماهنگی کامل آن با شرایط انسانی و اجتماعی خاص جامعه مسلمانان بود. مکتب خانه مرکزی بوده است که کودکان در آن الفبا، خواندن و نوشتن را در کنار درس قرآن می‌آموختند. ورود به مکتب مقارن سنین 5 و 6 سال و خروج از آن برای نوجوانان حدود 15 سال بوده است. برنامه درسی مکاتب شامل آموختن الفبا، قرائت قرآن، خواندن، نوشتن و حساب کردن و همچنین آموزش کتاب‌های متعددی نظیر گلستان سعدی، دیوان حافظ، مثنوی مولوی، نان و حلوای شیخ بهایی و حلیه المتقین علامه مجلسی بوده است. در جهان اسلام معمولاً مدرسه از مسجد منشعب می‌شده است و پایگاهی برای مذاکره علم و تدریس و بحث آزاد بوده است. نخستین مدارس ایران در اواخر قرن سوم در آمل بر پا گردید و به‌تدریج مدارس متعددی در خراسان نظیر مدارس بیهقیه و سعدیه در نیشابور تأسیس گردید. مدارس معروف نظامیه در بغداد توسط خواجه نظام الملک، دانش‌آموختگان مشهوری نظیر سعدی را تربیت کرده است. در دوره‌های صفویه و قاجاریه مدارس علوم دینی توسعه یافت و طلاب علوم دینی به تناسب استعداد و علاقه دوره‌های تحصیلی این مدارس را که شامل دوره مقدمات، سطح و خارج بود، می‌گذراندند.
2-5- مروری بر ادبیات تحقیق
صحن مدارس همواره در ادبیات تحقیقات علمی و پژوهی در محورهای گوناگون موردتوجه محققین بوده است. گاهی به دلیل تنظیم شرایط محیطی و اقلیمی و گاهی از دیدگاه تاریخی محققین به آن توجه کرده‌اند. محوطه‌سازی صحن مدارس و خانه‌های ایرانی از دیرباز در باب شناخت باغ‌های ایرانی اسلامی مورد پژوهش قرار گرفته است.
در سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش عرصه تعلیم و تربیت مهم‌ترین زیرساخت‌های تعالی همه‌جانبه کشور و ابزار جدی برای ارتقای سرمایه انسانی شایسته کشور در عرصه‌های مختلف دانسته شده است. تحقق آرمان‌های متعالی انقلاب اسلامی ایران مانند احیای تمدن عظیم اسلامی، حضور سازنده، فعال و پیشرو در میان ملت‌ها و کسب آمادگی برای برقراری عدالت و معنویت در جهان در گرو تربیت انسان‌های عالم، متقی و آزاده و اخلاقی است. تعلیم و تربیتی که تحقق‌بخش حیات طیبه، جامعه عدل جهانی و تمدن اسلامی ایرانی باشد در پرتو چنین سرمایه انسانی متعالی است که جامعه بشری آمادگی تحقق حکومت جهانی انسان کامل را یافته و در سایه چنین حکومتی ظرفیت و استعدادهای بشر به شکوفایی و کمال خواهد رسید. تحقق این هدف نیازمند ترسیم نقشه راهی است که در آن نحوه طی مسیر، منابع و امکانات لازم، تقسیم کار در سطح ملی و الزامات در این مسیر به‌صورت شفاف و دقیق مشخص شده باشد (حاجی بابایی و مخبر دزفولی، 1390). در تبیین رویکردهای موجود درباره تربیت معنوی کودکان و نقد آن‌ها با تأکید بر آموزه‌های اسلامی، (کیانی و همکاران، 1394) ضمن بررسی تاریخچه تربیت معنوی کودکان به اختصار؛ با طرح سه جهان‌بینی عمده درباره نوع رابطه میان دین و معنویت، به تبیین تربیت معنوی کودکان با تأکید بر آراء اندیشمندان مذکور می‌پردازد. در یافته‌های تحقیق در جهان‌بینی دینی معنویت بر ارتباط شخص با حقیقت و تبعیت از آن و تربیت معنوی کودکان، بر هدایت دانش‌آموز به سوی کسب دانش شخصی، پویا، آمیخته با عشق و خلاقیت تأکید می‌کند؛ و الگوی پیشنهادی با عنوان الگوی اسلامی تربیت معنوی کودکان مطرح می‌شود. برای تربیت کلیت کودک باید ارتباط و اتصال کودک با طبیعت را پرورش داد؛ اتصال با طبیعت یا اتصال زیست‌محیطی بر اشتراک ما با کل موجودات زنده تأکید و کودکان را تشویق می‌کند تا خود را به‌عنوان بخشی از یک تصویر بزرگ‌تر و یک جزء تلفیق شده با خانواده جهانی بینند (کیانی و نوذری، 1396). بر این اساس محسن فیضی و همکاران شهریورماه (1389)، در گزارش مرحله اول، سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور دفتر فنی و تحقیقات، به تدوین ضوابط و معیارهای طراحی منظر محوطه باز مدارس ابتدایی مبانی نظری و مطالعات پایه اقدام نموده و اظهار می‌دارند که در مدارس فعلی هیچ ارتبـاطی میـان کـلاس و فضـای بـاز وجـود نـدارد (اکرمـی، 1383) درصورتی‌که پژوهش‌های بسیار ارتباط مؤثر و معنی‌دار میان رشد و پیشرفت تحصیلی و شناختی دانش آموزان را با منظرسازی و طراحی حیاط باز مدارس متذکر شده‌اند. توجه به نیازهای دانش آموزان، معلمان و مدیران مدرسـه در طـرح حیـاط مـدارس ضرورت برنامه‌ای در هدف با نشاط نمودن فضای باز مدارس قلمداد می‌گردد. چراکه در صـورت بـرآورده شـدن مناسـب نیازهای روحی، جسمی و ذهنی دانش آمـوزان و اجـرای صـحیح برنامه‌های آموزشـی مسـئولین مدرسـه، روحیـه نشـاط و سرزندگی در سرتاسر فضای مدرسه اعم از بیرون و درون، جاری و ساری خواهد شد. در زیر تعدادی از مقالان که در این باره پرداخته‌اند معرفی می‌گردد.
جدول شماره 1: ادبیات پژوهش مقالات مرتبط با فضای باز حیاط مدارس و تربیت معنوی کودکان
نتایج    روش تحقیق    سؤال یا فرضیه    بیان مسئله    شناسه    عنوان    ردیف
چارچوب نظری-عملی برنامه درسی برای پرورش معنویت-= تعریف معنویت و تربیت معنوی؛    پژوهش فلسفی از نوع تحلیل مفهومی بود.    آیا معنویت و پرورش آن، قابل تعریف و تبدیل به یک طرح برنامه درسی قابل دفاع و قابل اجرا است یا خیر؟    مطالعه عمیق و تشریح مفاهیم کیفی «معنویت» و «ربیت معنوی» از زاویه نگاه برنامه درسی بود.    حسینی‌خواه، علی، (1397)    واکاوی و تبیین تربیت معنوی و نگاهی اجمالی به عناصر برنامه‌ی درسی در آن ساحت    1
طرح باغ حیاط، حضور باغ را به‌عنوان بخشی از طبیعت در کالبد آموزشی معاصر مورد تأکید قرار می‌دهد.    مرور پژوهش‌های انجام گرفته به تجزیه‌وتحلیل ارتباط مثبت بین طبیعت و عملکرد دانش آموزان-
طراحی مجتمع آموزشی با رویکرد باغ- مدرسه بیشتر به‌صورت غیرآزمایشی (توصیفی) ارائه شده    آشتی انسان و طبیعت توسط کارشناسان و دست‌اندرکاران-
طراحی و ایجاد باغ- مدرسه برای مشارکت دانش آموزان در فعالیت‌ها در فضای باز،    ارتباط با طبیعت و روشن شدن نقش مهم آن در زندگی افراد و در جهت مقابله با مشکلات محیطی به وجود آمده در عصر مدرنیته و در راستای حرکت جامعه به سمت توسعه پایدار،    حسنوند، محمد و پیر محمدی، محمد و فرخی، هانیه،(1396)    تبیین شاخصه‌های طرح باغ مدرسه مبتنی بر بهره‌وری فضاهای آموزشی    2
تغییر مدارس سنتی و حرکت به سمت آرمان‌های آموزش‌وپرورش نوین در بستری که یادگیری سالم    تحلیلی بررسی تبیین و تقویت نقش فضای باز به‌صورت باغ در فضای آموزشی- راهکارهای عملیاتی و اجرایی برای افزایش یادگیری دانشجویان    فضاهای آموزشی تحصیل دانشجویان و دروس متعارف دیگر،    نیاز و ضرورت به فضاهایی همچون باغ-دانشکده- استفاده درست از طبیعت جهت رشد و ارتقا آموزش در این فضاها    عباسی، رعنا، ایرج شهروز تهرانی، مینا کبودر آهنگی، (1396)    تلفیق باغ با فضاهای آموزشی و تأثیر آن بر یادگیری دانش‌بنیان معماری،    3
فراهم کردن امنیت برای کودک، ایجاد فرصت در راستای شکل دادن و تغییر محیط پیرامونی فراهم کردن عوامل محیطی مناسب از قبیل نور، رنگ، دما، چیدمان، همچنین تقویت فرایند تخیل        پیامد منفی این نحوه از رشد کودکان در محیط‌های با کیفیت پایین از نظر تحرک و انعطاف‌پذیری    رعایت اصول و استانداردهای مربوط به طراحی فضاها منجر به خلق محیطی در جهت محیط برای رشد شناختی و ارتقاء پتانسیل خلاقیت کودکان فراهم.    کریمی آذری، امیررضا مهسا طالب صفا،(1396)    اصول طراحی مدارس دوستدار کودک در مقطع ابتدایی با رویکرد ارتقاء رشد شناختی دانش آموزان در ایران (نمونه موردی: مدارس ابتدایی شهر رشت)،    4
توجهات رشد کودکان در سنین 12 -7 سال در رده دبستان و ضوابط طراحی منظر برای محوطه باز مدارس در جهت شکوفایی و بـا نشـاط سـازی حیـاط مـدارس    تبیین و تقویت نقش فضای بـاز در مـدارس پرداختـه و راهکارهـای عملیـاتی و اجرایی را برای بانشاط سازی فضای باز مدارس ابتدایی    با بـرآورده شـدن نیازهای روحی، جسمی و ذهنی دانش آمـوزان، روحیـه نشـاط و سرزندگی در سرتاسر فضای مدرسه اعم از بیرون و درون، جاری و ساری خواهد شد.    حیاط مدارس مکانی جدای بنای مدرسه محسوب شده و ادامه طبیعی کلاس‌های درس نیست. حیاط باز مدارس عرصه تعاملات و روابط قوی احساسی و ادراکی دانش آموزان تلقی شـده و در علـم روانشناسـی بـه آن به‌عنوان بستر تخلیه انرژی و کسب مهارت‌ها نگریسته می‌شود.    محسن فیضی و همکاران شهریورماه (1389)    تدوین ضوابط و معیارهای طراحی منظر محوطه باز مدارس ابتدایی مبانی نظری و مطالعات پایه (گزارش مرحله اول،)    5
تأثیر جلوه‌های طبیعی بر خودشکوفای، وجود محیط‌هایی برای بازی‌های چندحسی در سنین مختلف، فضاهای نیمه‌خصوصی (نظارت‌پذیر)، با حضور و یادگیری کودکان در حیاط، ارتباط بین فضای باز و بسته،    تدوین جدول هدف-محتوی و پرسشنامه مربیان و دست‌اندرکاران و تحلیل داده‌ها بر اساس آمار توصیفی استنباطی    ارائه رهنمودهایی برای طراحی فضاهای باز کودکان در دوره دوم دبستان با تأثیرپذیری از هوش هیجانی و فرآیند یادگیری    تأثیری که فضاهای باز آموزشی می‌تواند بر روی مخاطبان و کاربران این‌گونه فضاها    شمس دولت‌آبادی حسنی السادات، نیلوفر مل، فرهنگ مظفر، بهرام صالح صدقپور، (1399)    اصول طراحی فضاهای باز کودکان در دوره دوم دبستان با تأثیرپذیری از هوش هیجانی و فرآیند یادگیری از نگاه مربیان و دستاندرکاران،    6
الگوهای بهینه طراحی برای این دو الگوی چیدمانی پیشنهاد شد.    دو الگوی چیدمانی مورد بررسی قرار گرفته و چگونگی تحقق اصول طراحی ارتباط میان کلاس درس و فضاهای بیرونی در آن‌ها بررسی می‌شود دستیابی به اصول ارتباط بهینه و بررسی الگوهای چیدمانی از روش استدلال منطقی استفاده شده    چگونگی ارتباط میان فضاهای باز و بسته در مدارس می‌تواند منجر به چیدمان فضایی ساختمان آموزشی    با توجه به رواج دو الگوی خطی و حیاط مرکزی در سیر تحول معماری مدارس ایرانی، از میان انواع چیدمان‌های فضایی ساختمان مدرسه،    مظفر، فرهنگ، سیده سمیه میرمرادی، (1393)    بررسی الگوهای رایج چیدمانی مدارس ایرانی با توجه به اصول ارتباط میان کلاس درس و فضاهای بیرونی، معماری و شهرسازی    7
فضای سبز در تلفیق با فضاهای بـازی، قلمروهـای جداگانـه بـرای بچه‌ها و بزرگ‌سالان، فضاهایی برای خاطره‌نویسی، مجسمه‌ها، مصالحی مانند چوب و زمین‌های چمن ازجمله خواسته‌های کودکـان در راسـتای توصیف الگوهای فضای سبز    اسـتفاده از متدولوژی گروه- بحـث و روش‌های مشـارکتی همچـون قصه‌گویی، جداول و پازل‌ها، مدل‌سازی، نقاشی و ... نظـرات بچه‌ها در ارتبـاط بـا فضاهای سبز جمع‌آوری و تحلیل شد.    پیدا کردن الگوهای طراحـی فضـای سبز با توجه به دیدگاه‌های بچه‌ها    پروژه‌های شهر دوستدار کودک بـه دنبـال اعطـای حـق شـهروندی بـه بچه‌ها، توسعه آگـاهی، بـالابردن مشـارکت جمعـی، کـم کـردن میـزان خشونت علیه کودکان، توجه به موضوعات زیست- محیطی و .. است.    کامل نیا، حامد، سعید حقیر، (1388)    الگوهای طراحی فضای سبز در «شهر دوستدار کودک»-(نمونه موردی: شهر دوستدار کودک بم)،    8
مجموعه‌ای از شاخص‌های فرهنگی، محیط‌زیست ایرانی به‌عنوان فضایی متعهد در برابر فرهنگ و اعتقاد ایرانی و درنهایت باغ ایرانی به‌عنوان اثری حکیمانه و کمال‌گرا در اصول خویش    بازخوانی ریشه‌های فرهنگی ایرانیان باستان و تأثیر آن بر عناصر و ساختار باغ ایرانی و در بخش دوم تشابهات اعتقادات اسلامی در باغ ایرانی مورد بررسی قرار می‌گیرد،    شاخص‌های فرهنگی، محیط‌زیست ایرانی به‌عنوان فضایی متعهد در برابر فرهنگ و اعتقاد ایرانی مطرح و دانش و فن ایرانی به‌عنوان عاملی مکمل در کنار عوامل ذکر شده    بررسی عوامل تأثیرگذار بر باغ ایرانی به‌عنوان فضایی همسو با ارزش‌های معنایی و محیطی می‌پردازد.    بمانیان، محمدرضا، علی‌اکبر تقوایی، (1287)    بررسی بنیادهای فرهنگی- محیطی در عناصر کالبدی باغ‌های ایرانی (قبل و بعد از اسلام)،    9
معماری بیوفیلیک در محیط مدارس از دیدگاه دانش آموزان، تأثیرگذاری قابل توجه ای می‌تواند در یادگیری داشته باشند.    روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات میدانی با استفاده از ابزار پرسش‌نامه است.    چگونه یک محیط یادگیری مؤثر عمل می‌کند    مدارس نمونه بارزی از محیط‌های یادگیری هستند که می‌توانند در یادگیری دانش آموران مؤثر باشد. معماری مبتنی بر طبیعت می‌تواند یک الگوی مناسب جهت بررسی باشد. بررسی تأثیر شاخص‌های معماری بیوفیلیک در یادگیری دانش آموزان به‌صورت مطالعه موردی در مدارس شهر ایذه    صادقی، عزت‌الله، یاور صادقی و هاجر خدیوی، (1402)    تأثیر طراحی محیط مدارس با رویکرد معماری طبیعت‌محور بر یادگیری دانش آموزان در شهر ایذه،    10
محیط کالبدی، به صورت ساخته‌شده که فضاهای باز و محیط‌های طبیعی را نیز شامل
می‌تواند بستر مناسبی جهت شکوفایی خلاقیت    روش تحقیق تحلیلی و کیفی در زمینه‌های روانشناسی محیط و طراحی معماری در مفاهیم خلاقیت و محیط‌های ساخته شده بر پرورش خلاقیت کودکان،    محیط اطراف کودک نقش مهمی بر سلامت جسمانی، روانی و شکوفایی خلاقیت کودک بازی می‌کنند.    محیط اطراف کودک نقش مهمی بر سلامت جسمانی، روانی و شکوفایی خلاقیت کودک بازی می‌کنند.    عباسعلیزاده ساناز، رضاکالئی، مریم طباطبائیان، ریما فیاض، (1394)    تحلیلی بر تأثیر محیط‌های ساخته‌شده بر خلاقیت کودک (بررسی ویژگی‌های محیطی مؤثر بر خلاقیت کودک در مراکز کودک تهران)،    11
تدوین رابطه بین گزاره‌های خلاقیت، طراحی معماری و الگوهای برگرفته از طبیعت است    پژوهش استدلال منطقی با استفاده از تدابیر تحلیلی-توصیفی در زمره رویکرد کیفی، در پی    محوریت هم‌زمان فرایند خلاقیت، فرایند طراحی و علم بیونیک، در پی فرایند بهره‌گیری خلاقانه از بیونیک    در فرایند طراحی معماری، خلاقیت در پردازش ایده نقش اساسی ایفا می‌کند. طبیعت می‌تواند در فرایند خلاقانه طراحی معماری به عنوان تبار و الگو قرار گیرد.    طیاح، ساویز، فاطمه مهدی‌زاده سراج، مهناز محمودی زرندی، (1400)، مقاله پژوهشی    تبیین مدل خلاق طراحی معماری برای نوآموزان، مبتنی بر یادگیری از طبیعت،    12
الگوی مدارس سنتی ایران با توجه به نقش فعال آموزشی برای فضای باز و نیمه‌باز است و ابزاری آموزشی و در جریان تعلیم مطرح بوده‌اند در اغلب مدارس معاصر و کنونی، آموزش کلاس صورت می‌گیرد و با کاهش اهمیت و یا حذف فضای نیمه‌باز، فضای باز، بدون نقش آموزشی، تنها به‌منظور گذران اوقات فراغت و نظم‌بخشی به حرکت دانش آموزان است.    شیوه تحقیق ترکیبی شامل روش‌های توصیفی، تحلیلی و در نهایت استدلال منطقی، روند تحولات فضای باز و نیمه‌باز مدارس ایران و نقش آموزشی آن‌ها را از دریچه تحولات آموزشی    . فرایند آموزش در تعامل با فضای باز، امکان تمرین کار گروهی و در افزایش شوق یادگیری بسیار تأثیرگذار گردد.    در فضاهای آموزشی، کیفیت فضای معماری با تأثیر بر شناخت‌های حسی، فکری و ادراکی، می‌تواند نقش و عملکردی آموزشی ایفا نمایدا    طاهرسیما، سارا، هما ایرانی بهبهانی، کاوه بذرافکن، (1394)    تبیین ِ نقش ِ آموزشی فضای باز در مدارس ایران با مطالعه تطبیقی مدارس سنتی تا معاصر (نمونه‌های موردی: مدرسه‌های چهارباغ، دارالفنون و البرز)،    13
تأثیر محیط کالبدی را روی رفتارهای بازی کودکان و فعالیت فیزیکی آن‌ها تأیید می‌کند    تحلیل و ارزیابی دو محله گلسار و دروازه الکان در شهر رشت به‌عنوان دو محله جدید و قدیمی با استفاده از اصول و معیارهای جاری در طراحی فضاهای بازی به مقایسه این دو پرداخته-    انتظارات کودکان امروز از فضای بازی را فراتر از تاب و سرسره سنتی دانسته و آن را نیازمند بازنگری می‌بیند و    طراحی فضاهای بازی کودکان خصوصاً گروه سنی 5 تا 12 سال هم اولویت کمتری را داشته    ابراهیمی، حمیدرضا، نوید سعیدی رضوانی، آرزو معانی منجیلی، (1390)    تدوین اصول طراحی فضاهای بازی کودکان با تأکید بر گروه سنی 5 تا 12 سال مطالعه موردی: رشت    14
رعایت ضوابط و اصول فنی و طراحی محوطه در مدارس، محوطه‌سازی شده و وسایل ورزشی و تفریحی مناسب نیز در آن تعبیه گردد، در واقع فضایی دل‌نشین و زیبا است که برای رفع خستگی دانش آموزان خصوصاً در زنگ‌های تفریح بسیار مؤثر است.        حیاط مدرسه به‌عنوان بخشی از فضای فیزیکی مدرسه نقش قابل‌توجهی در فرآیند یادگیری دارد. کودکان به فضای باز و آزاد نیاز دارند.    شاخصه مهم در ساختمان‌های آموزشی، داشتن فضای باز کافی جهت تحرک کودکان. حیاط مدرسه نخستین محل برخورد کودک و به‌طورکلی دانش آموزان با مدرسه است و به‌عنوان بخشی از فضای فیزیکی مدرسه نقش قابل‌توجهی در فرآیند یادگیری دارد.    خسروجردی، نرجس، (1400)    حیاط مدرسه خاطره‌انگیزترین فضای آموزشی    15
طراحی و مدیریت منظر برای کلاس‌های درس بیرونی، توجه به اهمیت معیارهای کیفی ایمنی و امنیت، حس مکان و سلامتی در حیاط مدارس، برنامه‌های آموزشی رسمی، غیررسمی، پنهان و منطبق با فضای حیاط مدارس، یادگیری از طریق بازی و طراحی فضاهای بازی، نمونه‌های منظرسازی شده اجرا شده حیاط مدارس,    بخش اول، ادبیات جهانی حول محوریت آموزش و طراحی منظر حیاط مدارس مورد بررسی قرار می‌گیرد. سپس بر مبنای بررسی جامعی از ادبیات و نمونه‌های اجرا شده از طرح منظر حیاط مدارس به دسته‌بندی مهم‌ترین رویکردها و گرایشات طراحی منظر در این فضاها پرداخته می‌شود. در انتها نیز نتیجه‌گیری از مطالب و یافته‌های مقاله ارائه خواهد.    حرفه -دانش معماری منظر با استناد به توجه همه‌جانبه‌اش به ابعاد زیست‌محیطی، اجتماعی و زیباشناختی در امر ارتقا کیفیات محیطی فضاهای باز، در تبیین و استخراج رویکردها    تصور غالب موجود از مدرسه، تنها کلاس‌های درس است که در کامل‌ترین صورت با سالن‌های اجتماعات، ‏آزمایشگاه و ورزشگاه تلفیق شده است. در این تصویر فضای باز اطراف شامل حیاط و یا باغچه عموماً نادیده ‏انگاشته و تمام توجهات معطوف به فضای درونی است    فیضی، محسن، سینارزاقی اصل، (1388)    مروری بر نظریات و گرایشات معماری منظر حیاط باز مدارس،    16
وجـود حیـاط بـا الگـوی مرکـزی و بـا هندسـه مســتطیل یا مربع، بیشــترین مقــدار کارایــی عملکــردی، انعطاف‌پذیری، یکپارچگــی و نیــز قابلیــت دسترسـی مناسـب بـه فضاهـا را ایجـاد می‌کند.    بررســی ادبیــات پژوهــش، شاخص‌های مرتبــط بــا کارایــی عملکــردی فضــا اســتخراج و معرفــی می‌گردد و در مرحله بعــد، به‌منظور تحلیــل میـزان کارایـی عملکـردی، از دو ابـزار ترسـیم گراف و همچنیـن نرم‌افزار Depthmap اسـتفاده می‌شود. درمجمـوع، روش تحقیـق کمـی و کیفـی خواهـد بـود و چهـار مدرسـه سـنتی و معاصـر به‌عنوان نمونـه مـوردی انتخـاب گردیـده اسـت.    نقـش حیـاط بـر کارایـی عملکـردی مـدارس و عواملـی چـون نـوع هندسـه حیـاط و موقعیـت قرارگیـری آن درپیکــره بنــدی بنــا، مــورد ســنجش    حیــاط در ســاختار فضایــی معمــاری ســنتی ایرانــی قرارگیـری در مرکز بنـا و چینـش سایر فضاها پیرامـون آن، کیفیـات دسترسـی بـه آن‌ها و همچنین نـوع و میزان اسـتفاده از آن‌ها توسـط کاربـران    حیدری علی‌اکبر، ملیحه تقی پور، فرزانه نریمانی، (1402)،    بررسی نقش حیاط در ارتقاء کارایی عملکردی مدارس ایران (موردکاوی: مدرسه مروی، البرز، کمال و سلمان)،    17
از دید فراگیران، در کلاس‌هایی که با فضای سبز ارتباط دارند میزان انگیزه آن‌ها به فراگیری دروس بیشتر شده و کلاس به محیط بانشاط‌تری تبدیل شده است    پژوهش کیفی و توصیفی- تحلیلی، از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، هم‌چین از طریق تحلیل پرسشنامه‌های دانش آموزان میزان انگیزه به‌منظور مطالعه و انجام دروس در فضای سبز    ارزیابی وجود فضای سبز از دید دانش آموزان در فضای داخلی و خارجی کلاس درس و تأثیر آن بر یادگیری آنان    فضای آموزشی نیازمند محیطی است که با قرارگیری دانش‌آموز در این محیط و با تأثیر محیط بر ذهن فراگیر، یادگیری دروس ارتقاء یابد. امر یادگیری و ارتقاء آن نیازمند بستر مناسبی است که عوامل مؤثر بر یادگیری در آن بستر فراهم شده باشد.    نجفی، سارا، جواد دیواندری، محمدرضا حاتمیان، (1402)    نقش فضای سبز محیط آموزشی در ارتقاء یادگیری دانش آموزان هنرستان‌های دخترانه (مطالعه موردی: دانش آموزان هنرستان دخترانه کتابچه کاشان)،    18
حیـاط مدرسـه می‌تواند به‌صورت گسـترده آموزش‌دهنده مفاهیـم توسـعه پایـدار بـه دانش آمـوزان و سـایر افـراد مدرسـه باشـد.    روش تحقیـق مبتنـی بـر مطالعـات اسـنادی و مـرور متـون، منابـع و تجـارب و تحلیـل آن‌ها، الگویـی بوم‌شناختی در راسـتای آمـوزش توسـعه پایـدار در بسـتر حیـاط مدرسـه ابتدایی ارائـه دهد.    در صـورت طراحـی بـر فـرض بـر ایـن اسـت کـه حیـاط مدرسـه، هماننـد کتـاب سه‌بعدی، توانایـی قابلت وجهـی در راسـتای آمـوزش و مفاهیـم زیست‌محیطی بـه دانش آمـوزان را دارد.    از کاربردی‌ترین شیوه‌ها در راسـتای ارتقـای مفاهیـم توسـعه پایـدار، بحـث آمـوزش آن بـه اقشـار و سـنین مختلـف جامعه اسـت. به‌خصوص آمـوزش در مقطـع ابتدایـی کـه از بنیادی‌ترین سـطوح آمـوزش در هـر جامعه‌ای محسـوب می‌شود و یکـی از مهم‌ترین اهـداف آن پـرورش نسل‌های آینـده بـرای زندگـی در جامعـه اسـت.    دانشجو، خسرو، هادی متولی حقیقی و مریم طالبی، (1398)    فضاهای جمعی و حیاط مدرسه کتاب سه‌بعدی آموزش مفاهیم توسعه پایدار،    19
مفاهیم معنوی و باورهای ذهنی ایرانیان به‌خوبی در قالب رمزواره‎های نمادین در باغ ایرانی تجلی پیدا کرده‎اند می‎توان باغ ایرانی را تجربه‎ای عینی– ذهنی از تجلی رمزواره‎های فرهنگی دانست.    مفاهیم تبیین شده در چارچوب نظری مقاله، نمونه موردی باغ ارم شیراز را مورد تجزیه و قرار می‎دهد.    مطالعه در رمزها و جلوه‎های معماگونه باغ ایرانی به تحلیل مفاهیم می‎پردازد. سپس بر اساس مفاهیم تبیین شده در چارچوب نظری    رمزاندیشی بخشی از میراث فرهنگی ایران است که بیش از هر بخش از معماری در طراحی باغ ایرانی نمود پیدا کرده است.    یاری فهیمه، راضیه هورشناس، (1396)    معماری ایرانی و نگرش به رمزاندیشی در طراحی باغ‌های ایرانی: نمونه موردی «باغ ارم شیراز»    20
تأیید نقش مهم محیط کالبدی در پاسخگویی به این مؤلفه‌های تربیتی، گاه بازی در فضای معماری می‌تواند قابلیت محیط را در جهت تربیت کودک ارتقاء دهد.    پژوهش از منظر نوع داده‌ها کیفی است و داده‌ها به دو روش کتابخانه‌ای و میدانی جمع‌آوری ‌شده‌اند.    محبت و مهرورزی، تکریم کودک و دادن عزت‌نفس به او، بازی با کودک و تنوع فعالیت‌ها،    نقش و قابلیت محیط‌های فیزیکی در شکل‌دهی به رفتارها و کنش‌های کودک
درباره آموزه‌های تربیتی متون دینی مسلمانان، تبیینی از مؤلفه‌های کالبدی و راهکارهای مؤثر معماری بر تربیت و پرورش کودکان    آقاجان، مهسا، سمانه امامی کوپائی، (1403)    شناسایی مؤلفه‌های اثرگذار معماری بر تربیت کودک، مبتنی بر رویکرد اسلامی: فضاهای آموزشی پیش‌دبستان،    21
رابطه‌ای معنادار میان کارکردهای فضای ســبز با عملکرد تحصیلی    روش پژوهش، شهر اردبیل در سال توصیفی- همبستگی بوده با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته کارکردهای فضای ســبز گردآوری    ضرورت افزایش فضای سبز و ارتقای کیفیت فضاهای سبز در فضاهای داخلی و بیرونی    بررسی تأثیرات کارکردهای فضای سبز در محیط‌های آموزشی و نقش آن در عملکرد تحصیلی و رفتاری دانش آموزان مدارس ابتدایی    حسینی، الناز سادات، حجت‌الله رشیدکلویر، مرادچله، عبدالباقی، اکبر عطادخت، (1401)    نقش کارکردهای فضای سبز مدارس بینی عملکرد تحصیلی و اختالالت در پیش رفتاری دانش آموزان مقطع ابتدایی،    22
نتیجه یافته‌های این مقالات بر تأثیر مستقیم حیاط سبز میانی مدارس بر رشد خلاقیت و تربیت معنوی و ارتقاء سطح یادگیری دانش آموزان تأکید داشتند.    روش تحقیق کیفی استدلالی و با بررسی نمونه مدارس سنتی ایرانی انجام شده است    آیا محوطه‌های سبز باغ ایرانی در مدارس در پیشرفت تحصیلی، یادگیری، خلاقیت و تربیت معنوی کودکان دبستانی مؤثر است؟    بررسی تأثیرات محیط‌های باز مدارس (حیاط‌ها) بر پیشرفت‌های تحصیلی و رشد خلاقیت و تربیت معنوی دانش آموزان        جمع‌بندی    

بر اساس مطالعات مقالات و کتب ارائه شده در جدول فوق، دغدغه پیشرفت تحصیلی و خلاقیت و ارتقاء سطح یادگیری دانش آموزان همواره برای محققین حوزه معماری مطرح بوده است و همگان بر حضور محوطه‌های سبز باغ خانه ایرانی در مرکز فضاهای آموزشی تأکید داشته‌اند؛ اما موضوع این پژوهش با تأکید بر حضور این حیاط مرکزی برای ارتقاء سطح تربیت معنوی کودکان دبستانی نوآوری این تحقیق محسوب می‌گردد.
2-6- مدارس دوران سلجوقی
تاریخ مدارس رسمی در ایران، از دوره سلجوقی رقم می‌خورد. در این دوره، مدارس شکل ویژه‌ای به خود گرفتند و دارای چهارچوب خاص شدند. این مدارس دارای میان سرایی با چهار ایوان و حجره‌هایی گرداگرد میان سرا جهت تأمین محل اقامت طلاب بودند. این الگو در دوره‌های بعد نیز تداوم یافت و اندام‌هایی نظیر گنبد خانه و شبستان به‌تدریج به این الگو و ساختار اضافه شد.
2-7- مدارس رسمی دوره سلجوقی
در دوره سلجوقی نظام‌الملک مدارسی با همین نام در شهرهای مختلف تأسیس می‌کند (Hillenbrand, 2004). گفته شده ابتکار مدارس نظامیه در تأمین فضای اقامتی بوده است (Dorrany, 1997)؛ اما تأمین محل اقامت طلاب در دارالعلم‌ها و مدرسه ابو حاتم بستی به نحوی رخ داده بود. از مدرسه‌های این دوره می‌توان به مدرسه خرگرد اشاره کرد. به زعم گدار مدرسه خرگرد، اولین و قدیمی‌ترین مدرسه بزرگ چهار ایوانی است (Godard, 1998).

 
تصویر 1: مدرسه خرگرد (آذر خرداد فرشته، 1397)
 
تصویر2: مدرسه امامی اصفهان

2-8- مدارس صفوی
در اواخر دوره صفویه و در زمان شاه سلطان حسین صفوی، در ضلع شرقی خیابان چهارباغ اصفهان احداث شد که نمونه‌ای از ذوق، معمـــاری و هنر در اواخر این دوره است (کیانی،1379).
 
تصویر 3: مدرسه چهارباغ اصفهان (کیانی، 1379)
این مدرسه که به شکل چهار ایوانی، با صحنی وسیع و گنبدی دو پوسته بنا شده است. عبور نهر فرشادی از وسط حیاط و چنارهای داخل مدرسه، صحن این بنای تاریخی را روح‌افزاتر از دیگر ابنیۀ دوره صفویه در اصفهان نموده است و احساس تفرجگاهی درون شهر را القاء می‌کند. مدرسه چهارباغ که از بزرگ‌ترین مدارس ایرانی محسوب می‌شود، در حقیقت دانشکده الهیات آن عصر بوده که حجره‌های فوقانی و تحتانی آن، برای سکونت 150 طلبه علوم دینی اختصاص داشته است (تاج‌بخش، 1378).
2-9- تبیین و نقد رویکردهای معاصر درباره تربیت معنوی کودکان
الگوی اسلامی پیشنهادی متناسب با فلسفه آموزش‌وپرورش جمهوری اسلامی ایران برای تربیت معنوی کودکان با توجه به این مفهوم از تربیت معنوی در مفهوم خاصی از ارزش‌ها شکل می‌گیرد و فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران نیز باید به ارائه الگویی متناسب اقدام کند. بر همین اساس، این تحقیق به کلیاتی درباره الگوی پیشنهادی خود به‌عنوان الگوی اسلامی برای تربیت معنوی کودکان اشاره می‌کند.
 
نمودار 1: الگوی اسلامی تربیت معنوی کودکان (نوذری و کیانی، 1396)

3-    روش‌شناسی
روش پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از روش اکتشافی و ابزارهای کتابخانه‌ای و میدانی انجام شده است. هدف اصلی آن، بررسی امکان‌پذیری ارتقای تربیت معنوی دانش‌آموزان دبستانی از طریق طراحی حیاط مدارس مبتنی بر الگوهای باغ ایرانی–اسلامی، با تکیه بر آموزه‌های قرآنی و ارزش‌های متعالی اسلامی است.
پرسش بنیادین این پژوهش آن است که آیا بهره‌گیری از عناصر کالبدی و مفهومی باغ ایرانی در فضای باز مدارس، می‌تواند به‌عنوان ابزاری مؤثر در تقویت تربیت معنوی اسلامی دانش‌آموزان ایفای نقش کند؟ بر این اساس، پژوهش به تحلیل نسبت میان عناصر معماری باغ ایرانی و ادراک دانش‌آموزان از مفاهیم آفرینش و ارائه راهکارهایی عملی در جهت ارتقای کیفی فضای آموزشی در راستای اهداف تربیتی پرداخته است.
3-1- روش تحقیق
در این مطالعه، ترکیب روش‌های کمّی و کیفی مورد استفاده قرار گرفته است. در مرحله کیفی، تلاش شده است تا با بررسی الگوهای تاریخی باغ–مدرسه، اصول و مؤلفه‌های معماری فضاهای آموزشی با محوریت حیاط مرکزی استخراج گردد. این داده‌ها با بهره‌گیری از تحلیل اسنادی، مطالعات تاریخی و مضامین تفسیری قرآن کریم (با تمرکز بر تفسیر المیزان) گردآوری شده‌اند.
در گام بعدی، تحلیل داده‌ها با روش تحلیلی–تطبیقی انجام گرفته و معیارهای حاصل از مطالعات نظری با نمونه‌هایی از مدارس منتخب ایرانی مقایسه شده‌اند. در این راستا، مشاهده مستقیم، بررسی میدانی و تحلیل کالبدی مدارس منتخب، به منظور اعتبارسنجی الگوهای پیشنهادی صورت گرفته است.
پژوهش، با تمرکز بر مؤلفه‌های مفهومی عناصر طبیعی چون آب، گیاه، گل، حیوانات و طبیعت در قرآن کریم، به بررسی بعد معنوی فضاهای باز پرداخته و با دسته‌بندی این مؤلفه‌ها و وزن‌دهی به آن‌ها از طریق تکنیک AHP (تحلیل سلسله‌مراتبی) و مشورت با خبرگان حوزه معماری اسلامی و علوم تربیتی، به تدوین الگویی قابل استناد در طراحی محیط آموزشی دست یافته است.
3-2- شیوه‏های گردآوری داده‏ها
برای گردآوری داده‌ها از طریق روش‌های زیر صورت گرفته است:
الف) مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی: این بخش شامل بررسی پایان‌نامه‌ها، مقالات علمی، کتب تخصصی فارسی و لاتین و منابع اینترنتی مرتبط با موضوع پژوهش است.
ب) مشاهده و یادداشت‌برداری میدانی: داده‌های عینی از محیط مدارس نمونه برداشت شده و به‌صورت تحلیلی ارزیابی شده‌اند.
پ) پرسشنامه: ابزار اصلی گردآوری اطلاعات در بخش کمّی پژوهش، پرسشنامه‌ای است که توسط پژوهشگر طراحی و استانداردسازی شده است. سؤالات این پرسشنامه مبتنی بر اهداف، فرضیه‌ها و مؤلفه‌های نظری استخراج‌شده از ادبیات موضوع و تحلیل مصاحبه‌های انجام‌گرفته با دبیران و کارشناسان تربیتی است. برای سنجش روایی محتوایی، پرسشنامه در اختیار اساتید راهنما، متخصصان علوم تربیتی و کارشناسان حوزه معماری اسلامی قرار گرفته است. نمونه‌ای از سؤالات پرسشنامه عبارت‌اند از:
1.    آیا وجود حیاط مرکزی می‌تواند به ارتقای تربیت معنوی دانش‌آموزان کمک کند؟
2.    تا چه میزان الگوی معماری باغ ایرانی می‌تواند زمینه‌ساز تفکر در باب آفرینش باشد؟
3.    نقش بستر طراحی در شکل‌گیری طرح تا چه اندازه مؤثر است؟
4.    استفاده از الگوی مسجد–مدرسه اسلامی چه تأثیری در تربیت معنوی کودکان دارد؟
5.    آیا بهره‌گیری از الگوی باغ ایرانی–اسلامی در فضای باز مدارس می‌تواند به تربیت معنوی اسلامی بینجامد؟
6.    آیا معماری مدرن حیاط مدارس می‌تواند موجب کاهش توانایی کودکان در درک مفاهیم الهی گردد؟
7.    آیا باغ ایرانی با توجه به ابعاد کاربردی و مفهومی خود می‌تواند موجب ارتقای معنویت در کودکان شود؟
3-3- نحوه تحلیل داده‏ها
نتایج حاصل از تحلیل پرسشنامه‌ها به شرح زیر است:
1.    حیاط مرکزی و تربیت معنوی: میانگین نمره ۴، بیانگر آن است که شرکت‌کنندگان موافق‌اند که وجود حیاط مرکزی تأثیر مثبتی بر تربیت معنوی کودکان دارد.
2.    هندسه باغ ایرانی و درک آفرینش: نمره ۴، به این پرسش اختصاص یافت که نشان‌دهنده‌ی توافق بالا درباره تأثیر مثبت الگوی باغ ایرانی بر تفکر دانش‌آموزان نسبت به آفرینش است.
3.    تأثیر بستر طراحی: با میانگین نمره 9/3، اکثریت شرکت‌کنندگان تأکید داشتند که بستر طراحی در شکل‌گیری طرح نقش مهمی ایفا می‌کند.
4.    الگوی مسجد–مدرسه: این سؤال بالاترین میانگین 25/4، را کسب کرد و نشان می‌دهد که اکثر پاسخ‌دهندگان به تأثیر این الگو در تربیت معنوی کودکان باور دارند.
5.    الگوی باغ ایرانی–اسلامی: نمره 2/4، حاکی از آن است که شرکت‌کنندگان تأثیر این الگو را در تربیت معنوی مؤثر می‌دانند.
6.    معماری مدرن و کاهش درک معنوی: با میانگین نمره 7/3، پاسخ‌دهندگان تا حدی موافق بودند که معماری مدرن می‌تواند مانعی در درک مفاهیم الهی باشد.
7.    کارکرد معنوی باغ ایرانی: پرسش نهایی با نمره میانگین 25/4، مورد استقبال قرار گرفت و نشان داد که شرکت‌کنندگان تأکید دارند کالبد و مفاهیم نهفته در باغ ایرانی می‌تواند به رشد معنوی کودکان کمک نماید.

جدول 2: تحلیل جزءبه‌جزء تصاویر با توجه به نمرات کسب شده
 

4-    یافته‌ها
4-1- حیاط مدارس
حیاط مدرسه این قابلیت منحصربه‌فرد را دارد که به‌عنوان یک مکان برای تجربه آزادی حرکت و بازی، خلاقیت، کشف و ارزش‌های اجتماعی دیده شود. فضاهای باز آن و قابلیت‌هایش برای ارتباط با عناصر طبیعی و ارتباط‌های غیررسمی اجتماعی که در آنجا اتفاق می‌افتد، به مدرسه ویژگی‌های مثبتی می‌دهد که برتر از فضاهای ساخته شده مدرسه است (Wilson, 1997). توجه به این فضاها به‌عنوان مکان یادگیری و بروز استعدادهای کودکان مسئله‌ای بسیار مهم است. حیاط مدارس صحنه‌ای است که کودکان بازیگران اتفاقاتی هستند که در زندگی لمس می‌کنند. فضایی است که کودکان در آن با حیطه‌های اجتماعی، فرهنگی و بومی دوران کودکی خود ارتباط برقرار می‌کنند. بنابراین حیاط مدرسه باید یادگیری و رشد کودکان را ارتقا بخشد.
4-2- گونه‌بندی مسجد -مدرسه
با توجه به مطالعات انجام شده در پژوهش حاضر، گونه‌بندی اجتماعی به‌عنوان شیوه اصلی جهت گونه‌بندی مسجد مدرسه‌ها از ترکیب و هم‌نشینی فضاهای عبادی و آموزشی به وجود آمدند. فضاهای عبادی و آموزشی در زمانی که این هم‌نشینی صورت پذیرفت ساختاری تقریباً مشخص و شناخته شده داشته‌اند و ساختار مسجد مدرسه‌ها به‌روشنی بیان‌گر ظهور کالبدی بر اساس ساختار قبلی و شناخته شده خود در کنار هم قرار می‌گیرند. لذا به نظر می‌رسد نکته اساسی در درک مسجد مدرسه‌ها و دسته‌بندی آن‌ها، شیوه هم‌نشینی بین فضای آموزشی و نیایشی است. با توجه به ورودی مجموعه و ارتباط آن با این دو فضا به ظهور می‌رسد و عیان می‌شود. ورودی و ارتباط آن با فضاهای اصلی از این نظر اهمیت می‌یابد که می‌تواند نشان‌گر و تعیین‌کننده میزان اهمیت فضاها و تعیین‌کننده فضای اصلی و جانبی در یک مجموعه باشد، سلسله‌مراتب فضاهای مجموعه را مشخص کند و حتی ساختار کلی مجموعه را شکل دهد. بر این اساس با بررسی مسجد مدرسه‌های ایران با توجه به ورودی و ارتباط آن با دو کاربرد اصلی نیایشی و آموزشی می‌توان به سه گونه تقسیم‌بندی کلی رسید.
4-2-1- گونه اول: مسجد و مدرسه در کنار هم و با عملکرد مستقل
در این‌گونه مسجد و مدرسه جدا از هم عمل می‌کنند و هر یک دارای ورودی و هشتی جداگانه مختص به خود هستند. معمولاً ارتباط بین این دو فضا از طریق یک ایوان صورت می‌گیرد. به‌عنوان‌مثال برای گونه اول مسجد مدرسه رحیم خان اصفهان را می‌توان نام برد. بانی مسجد میر سید حسن مجتهد اصفهانی بوده است که پس از فوت وی دنباله اقدامات او از حدود سال 1280 ه.ق توسط محمدرحیم خان بیگلربیگی برادرانش انجام شده است (حاجی قاسمی، 1375).

 
تصویر 3: پلان‌های مسجد – مدرسه رحیم خان
مسجد و ورودی مختص به آن در ضلع شمالی بنا قرار دارد و با چند پله از سطح خیابان مجاور خود پایین‌تر می‌آید. بعد از ورودی یک هشتی وجود دارد که می‌توان از آن به شبستان یا صحن مجاور آن رسید. همچنین دسترسی دیگری نیز از صحن به شبستان موجود است. شبستان دارای شش ردیف شش‌تایی ستون است و از طریق ایوانی به صحن اصلی مدرسه متصل می‌شود. دو ورودی مدرسه در دو جبهه شرقی و غربی قرار دارند. ورودی شرقی ورودی اصلی محسوب شده که از طریق چند پله به سطح مدرسه در پایین می‌رسد. پس از گذشتن از هشتی وارد صحن مدرسه می‌شویم. در اضلاع شرقی و غربی صحن مدرسه حجره‌ها قرار دارند. در قسمت جنوبی صحن ایوانی که به فضای گنبد خانه منتهی می‌شود قرار دارد. از فضای گنبد خانه به‌عنوان مدرس استفاده می‌شود. پلکانی در انتهای اضلاع شرقی و غربی برای دسترسی به اشکوب فوقانی دیده می‌شود. در اشکوب فوقانی مهتابی و حجره‌ها قرار دارند و طلاب از مهتابی‌ها برای تجمع و بحث و گفتگو استفاده می‌کنند.
 

 
 
نمودار 2: گونه‌بندی‌های مسجد-مدرسه (به ترتیب از بالا به پایین گونه یک، گونه دو و گونه سه)

4-2-2- گونه دوم: مسجد و مدرسه در هم ادغام‌شده
در این‌گونه مسجد و مدرسه در یک کالبد قرار دارند و ورود به آن از طریق یک ورودی و هشتی مشترک امکان‌پذیر است. یکی از نمونه‌های گونه دوم مسجد- مدرسه حکیم اصفهانی است. ساخت این مسجد- مدرسه از 1368 تا 1374 ه.ق به طول انجامید. مسجد حکیم در محل یک مسجد قدیمی دوره دیالمه توسط حکیم محمد داود اصفهانی ملقب به تقرب خان، طبیب شاه صفی و شاه‌عباس دوم ساخته شده است.
بر اساس کتیبه‌های موجود در مسجد، معمار این بنا محمدعلی ابن استاد علی بیک بنا اصفهانی بوده است (حاجی قاسمی، 1375).
مسجد – مدرسه حکیم چهار ایوانی و دارای دو اشکوب بوده و 8000 متر مربع مساحت دارد. مقبره محمد ابراهیم کلباسی نیز در این بنا وجود دارد. این مسجد – مدرسه دارای سه ورودی اصلی است و پس از گذر از ورودی شرقی به فضای ایوان وارد شده و از آن به صحن اصلی می‌رسد. ورودی غربی نیز پس از ورود به هشتی راهی به صحن اصلی دارد. همچنین می‌توان از هشتی ورودی غربی به شبستان و گنبد خانه رسید. ورودی شمالی به یک ایوان و سپس یک صحن فرعی کوچک‌تر منتهی می‌شود که این صحن از طریق یک ایوان به صحن اصلی راه دارد. مقبره محمد ابراهیم کلباسی در شمالی‌ترین قسمت بنا در زیر یک گنبد واقع شده است. دور تا دور صحن اصلی غرفه‌هایی وجود دارد. این مسجد شامل دو شبستان است که شبستان اصلی شبستان زیر گنبد است که در ضلع جنوبی واقع است. شبستان آن در ضلع غربی بنا واقع شده و دارای دو قسمت زنانه و مردانه است که از ورودی شمالی نیز راه دارد. در طبقه بالا حجره‌ها قرار دارند و دسترسی به حجره‌ها از پشت آن‌ها است، در این مسجد مدرسه مدرس یا محل درس دادن در شبستان‌ها است.

 
تصویر 5: پلان‌های مسجد مدرسه حکیم

4-2-3- گونه سوم: مسجد و مدرسه در کنار هم با کاربری‌های مجزا و ورودی مشترک
در این‌گونه ورودی مسجد و مدرسه به‌صورت مجزا امکان‌پذیر است. گاهی اوقات دسترسی مستقیم نیز از مسجد به مدرسه و برعکس وجود دارد. به‌عنوان‌مثال مسجد مدرسه معمارباشی تهران در این‌گونه جای می‌گیرد. طبق کتیبه وقف نامه موجود در سر در بنا، تاریخ ساخت آن 1303 ه.ق و حاج ابوالحسن اصفهانی بانی این مسجد بوده است (حاج قاسمی، 1377). او در دوره قاجار دارای منصب معمارباشی بوده که اسم این مسجد نیز برگرفته از شهرت اوست.

 
تصویر 6: پلان‌های مسجد – مدرسه معمارباشی
ساختمان مسجد – مدرسه دارای دو اشکوب است. از فضای اصلی مسجد در طبقه اول شبستان آن است که در ضلع جنوبی بنا دارد. همان‌گونه که در تصویر سه دیده می‌شود، ورودی اصلی بنا در ضلع شرقی است و از طریق یک هشتی راه ورود به شبستان مسجد و حیاط مدرسه از هم جدا می‌شوند. اطراف حیاط مدرسه حجره‌ها قرار دارند که هر حجره شامل ایوانچه‌ای در جلو و پستویی در انتهای آن است. در ضلع شمالی مسجد مدرسه کتابخانه واقع است. در ضلع غربی راهرویی وجود دارد که به وضوخانه و سرویس‌های بهداشتی ختم می‌شود. در طبقه دوم دور تا دور صحن حجره‌ها قرار دارند و در جلوی حجره‌ها ایوانچه تبدیل به رواق شده است. در ضلع شمالی مدرسه قرار دارد. در ایران فقط در دوران صفویه قاجار مسجد مدرسه وجود دارد که نمونه‌هایی از شهرهای مختلف ایران برای بررسی انتخاب شده‌اند. با توجه به گستردگی موضوع و تعداد زیاد نمونه‌های بررسی شده، امکان ارائه همه نمونه‌ها در پژوهش صورت تفصیلی وجود ندارد.
5-    بحث و نتیجه‌گیری
با توجه به نتایج نظرسنجی می‌توان نتیجه گرفت بر اساس نظرات شرکت‌کنندگان در این نظرسنجی عمدتاً با الزام حیاط موافق بودند و شدیداً با حیاط فاقد پوشش گیاهی و درخت مخالف بوده‌اند؛ و ترجیح می‌داده‌اند پوشش گیاهی را انتخاب کنند که با در نظر گرفتن و الگوبرداری از هندسه ایرانی و اسلامی می‌تواند در تربیت معنوی فراگیران مؤثر واقع شود. ظهور و وجود مسجد مدرسه‌ها در ایران به‌طور مشخص ترکیب فضای آموزشی و عبادی است که به نظر می‌رسد در دوره صفویه روی داده باشد. صفویان که حکومتی مذهبی بودند توجه بسیاری به آموزش مذهب و امور مذهبی داشتند و به این منظور مدارس مذهبی داشتند و به این منظور مدارس مذهبی بسیاری ساختند. بدان دلیل که روح دین، همواره طالب جان تعلیم است مراکز مذهبی- آموزشی معمولاً در کنار هم و یا در کنار جریان و حرکت مردم، یعنی در گوشه و کنار بازارها مکان‌یابی شده‌اند. همان‌گونه که مسجد، به بازار و به محله نزدیک است تا با اذان مردم را بطلبد، مدرسه نیز در کنار آن‌ها جا گیرد تا پاسخگوی اذان دل و سؤالات مردم باشد. در پاره موارد، قرارگیری این دو نهاد در جوار یکدیگر و تداخل و اشتراکی آن‌ها، موجب پیدایش تعدادی مسجد- مدرسه یا مدرسه – مسجد شده؛ مکان‌هایی که هم نیازهای عبادی را مرتفع می‌ساخته و هم نیازهای آموزشی این پیروان دیانت نوظهور را (پهلوان‌زاده، 1391).
اما به نظر می‌رسد مسجد مدرسه پس از زایش به‌عنوان کالبدی جدید، حداقل در طول دوره قاجار که اغلب این‌گونه بناها ساخته شده‌اند تغییر محتوایی قابل‌توجهی نداشته است. بر اساس مطالعات انجام شده، تحولات فرهنگی دوره قاجار غالباً بر طرح کلی موجود در معماری مسجد مدرسه‌های دوره قاجار تأثیری غیرمستقیم و بر عناصر معماری این‌گونه بناها تأثیری هم مستقیم و هم غیرمستقیم و بر نقوش کاشی‌کاری و حجاری مسجد مدرسه‌های دوره قاجار تأثیری مستقیم داشته‌اند. الگوی طراحی چندان نامشخص معماری، پیچیدگی و تنوع فضایی، گشایش و سبکی فضایی حیاط توسط فضای مهتابی و تحول در فضای گنبد خانه، نوگرائی غربی و موارد مشابه ازجمله تأثیرات غیرمستقیم تحولات فرهنگی دوره قاجار بر معماری مسجد- مدرسه‌های دوره قاجار است (مؤمنی، 1370).
از این نظر می‌توان تغییرات مسجد مدرسه در طول زمان را متأثر از تغییرات شیوه‌های ساخت در دوران مختلف دانست و گونه شناسی تاریخی تکاملی مسجد مدرسه‌ها را زیرمجموعه‌ای از تغییرات شیوه‌های ایرانی در نظر گرفت و همان گونه‌بندی و تفاوت‌ها را برای مسجد مدرسه‌ها در طول تاریخ معماری قائل شد. دلیل دیگری که نشان از نامحتمل بودن ایجاد گونه‌بندی موفق با استفاده از معیارهای تاریخی کالبدی دارد، این واقعیت است که گونه شناسی تاریخی تکاملی تأکید بیشتری بر بعد مادی فضاها و بناها دارد درحالی‌که مسجد مدرسه فضایی بسیار غنی از نظر معنایی و مفاهیم والای روحانی است. مادی دیدن معماری و جدا کردن آن از دنیای متافیزیکی انسان معاصر نظریه‌های معماری را به مادی‌ترین شکل آن تقلیل داد. نگاه تکاملی به پدیده‌ها به‌خصوص بناهای تاریخی از نتایج نه‌چندان مفید این رویکرد مادی است.
6-    منابع
1-    قرآن کریم
2-    آقاجان، مهسا؛ و امامی کوپائی، سمانه(1403). شناسایی مؤلفه‌های اثرگذار معماری بر تربیت کودک، مبتنی بر رویکرد اسلامی: فضاهای آموزشی پیش‌دبستان، فصلنامه علمی علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 12(25)، 171-139. 
doi:10.30497/esi.2024.244960.1651
3-    ابراهیمی، حمیدرضا؛ سعیدی رضوانی، نوید؛ و معانی منجیلی، آرزو(1390). تدوین اصول طراحی فضاهای بازی کودکان با تأکید بر گروه سنی 5 تا 12 سال مطالعه موردی: رشت، فصلنامه علمی-پژوهشی مرکز پژوهشی هنر معماری و شهرسازی نظر، 19(8).
4-    ادریسی، سارا؛ و تربیت جو، محمدعلی(1395). راهکارهای پیشنهادی طراحی فضاهای درمانی با رویکرد طبیعت‌درمانی و کاهش استرس، اولین همایش ملی فناوری در مهندسی کاربردی باشگاه پژوهشگران جوان و نخبگان دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران غرب، تهران.
5-    اسدپور، مریم؛ و نقره‌کار، سلمان(1394). معمار در معماری قرآن (جستجویی درباره ویژگی‌ها و وظایف معمار از منظر قران کریم)، اولین کنفرانس تخصصی معماری و شهرسازی ایران، شیراز.
6-    اعتصامی، محمدمهدی؛ و راصد، سعید(1390). مبانی و روش تدریس تعلیم و تربیت دینی در دورۀ ابتدایی، سال انتشار و نوبت چاپ، تهران.
7-    بابایی، سعید؛ و خاک زند، مهدی(1397). زمینه‌گرایی در آثار معماران غیر ایرانی در دورۀ پهلوی اول- مدرسه البرز و ایرانشهر، دو فصلنامه معماری ایرانی، 14(1).
doi:10.22052/1.14.171
8-    بردی حق نیا، حلیم؛ و بردی حق‌نیا، رحیم(1395). راهکارهای بهینه‌سازی فضاهای آموزشی مدارس کشور، فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی،2(2)، 11-15.
9-    بلالی اسکویی، آزیتا؛ نظرزاده عنصرودی، فرناز؛ و نظرزاده عنصرودی، الناز(1398). تجلی مفهوم آب از باغ بهشتی قرآن در باغ ایرانی، فصلنامه علمی پژوهش‌های معماری اسلامی، 3(1).
10-    بمانیان، محمدرضا؛ تقوایی، علی‌اکبر؛ و شهیدی، محمدشریف (1386). بررسی بنیادهای فرهنگی- محیطی در عناصر کالبدی باغ‌های ایرانی قبل و بعد از اسلام، نشریه علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، 10(1).
11-    پورآذر، منیره(2017). مطالعه تطبیقی نماد درخت در ایران باستان با اسلام و نمود آن در آثار هنری، دومین همایش بین‌المللی شرق‌شناسی، مطالعات ایرانی و بیدل پژوهشی.
12-    پورجعفر، محمدرضا؛ رستمی، ثریا؛ پورجعفر، علی؛ و رستمی، محسن(1392). تجلی مفاهیم قرآنی در باغ ایرانی با تأکید بر سوره انسان: باغ دولت‌آباد، دو فصلنامه تخصصی پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم، 4(1)، 7-22.
13-    ترکمان، مژگان؛ جلالیا، سارا؛ و دژدار، امید(1395). نقش معماری و عوامل کالبدی محیط آموزشی بر تسهیل یادگیری کودکان، ماهنامه شباک، 11(2).
14-    جهاد دانشگاهی(1377)، انتخاب رنگ مناسب برای فضای آموزشی، سازمان نوسازى، توسعه و تجهیز مدارس کشور شهرستان اصفهان.
15-    حاجی بابایی، حمیدرضا؛ و مخبر دزفولی، محمدرضا(1390). سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، شورای انقلاب فرهنگی.
16-    حیاتی، حامد؛ و بهداروند، مهسا(1401). مقاله پژوهشی تأثیر سیاست‌های آموزشی بر کالبد معماری مدارس دوره اسلامی نمونه موردی: مدارس دوره تیموری و صفوی، نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک، 10(1).
doi:10.22034/ahdc.2022.2669
17-    حسینی، الناز سادات؛ رشیدکلویر، حجت‌الله؛ مرادچله، عبدالباقی؛ و عطادخت، اکبر(1401). نقش کارکردهای فضای سبز مدارس بینی عملکرد تحصیلی و اختالالت در پیش رفتاری دانش آموزان مقطع ابتدایی، فصلنامه تعلیم و تربیت، 2(1).
doi:20.1001.1.10174133.1401.38.2.5.5
18-    حسینی خواه، علی(1397). واکاوی و تبیین تربیت معنوی و نگاهی اجمالی به عناصر برنامه‌ی درسی در آن ساحت، فصلنامه علمی پژوهشی تدریس پژوهی، 3(8)، 211.
19-    حسنوند، محمد؛ پیر محمدی، محمد؛ و فرخی، هانیه(1396). تبیین شاخصه‌های طرح باغ مدرسه مبتنی بر بهره‌وری فضاهای آموزشی، چهارمین کنفرانس بین‌المللی فناوری‌های نوین در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی، تهران.
20-    حقیقت‌بین، مهدی؛ انصاری، مجتبی؛ بمانیان، محمدرضا؛ و بستانی، سیما(1393). بررسی زمینه‌های مؤثر در شکل‌گیری باغ شهرهای صفوی با تأکید بر آموزه‌های حکمی مذهب شیعه، نشریه هویت شهر.
21-    حیدرنتاج، وحید؛ و مقصودی، میترا(1398). مقایسۀ تطبیقی مضامین مشترک گیاهان مقدس در نق شمایه‌های گیاهی معماری پیش از اسلام ایران و آرایه‌های معماری دوران اسلامی )با تأکید بر دورۀ امویان و عباسیان(، مجله باغ نظر، 16(17).
22-    حیدری، علی‌اکبر؛ تقیپور، ملیحه؛ و نریمانی، فرزانه(1402). بررسی نقش حیاط در ارتقاء کارایی عملکردی مدارس ایران (موردکاوی: مدرسه مروی، البرز، کمال و سلمان)، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 119-140.
23-    خسروجردی، نرجس(1400). حیاط مدرسه خاطره‌انگیزترین فضای آموزشی سیزدهمین کنفرانس ملی شهرسازی، معماری، عمران و محیط‌زیست، خراسان شمالی، شیروان.
24-     دانشجو، خسرو؛ متولی حقیقی، هادی؛ و طالبی، مریم(۱۳۹۸). فضاهای جمعی و حیاط مدرسه: کتاب سه‌بعدی آموزش مفاهیم توسعه پایدار. مجله منظر، ۱۱(۴۹)، ۳۸–۴۷.
25-    رجبی، مجید؛ ناروئی نصرتی، رحیم؛ و جهانگیرزاده، محمدرضا(۱۳۹۹). چیستی، گستره و کارکردها در روان‌شناسی و مقایسه آن با رویکرد اسلامی. اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی، ۶(۲)، ۷۹–۱۰۲.
26-     زمانی، احسان؛ محمدرضا، لیلیان؛ امیرخانی، آرین؛ و اخوت، هانیه(۱۳۸۸). بازشناسی و تحلیل جایگاه عناصر موجود در باغ ایرانی با تأکید بر اصول دینی–آیینی. نشریه علمی باغ نظر، ۶(۱۱).
27-    سجادی، سید ابراهیم(۱۳۸۸). قرآن و بازتاب تربیتی روابط چهارگانه انسان. نشریه پژوهش‌های قرآنی، ۱۵(۵۹–۶۰).
28-    سعیدی‌کیا، ندا(۱۳۹۷). سیر تحول معماری مدارس ایران در گذر زمان. مجله معماری‌شناسی، ۱(۱).
29-    شاطری وایقان، امید(۱۳۹۹). بررسی ساختار باغ‌های ایرانی. فصلنامه علمی تخصصی معماری سبز، ۶(۱).
30-    شفاهی، مینو؛ و مدنی، رامین(۱۳۸۸). اصول طراحی فضاهای آموزشی کودکان بر اساس مدل خلاقیت. نشریه علمی–پژوهشی فناوری آموزش، ۴(1).
31-    شکری نصرت‌آباد، احترام؛ و خدیوی، اسدالله(۱۳۹۸). آشنایی با شاخصه‌ها و ویژگی‌های تعلیم و تربیت اسلامی و بهره‌گیری از آن‌ها برای آموزش کودکان دبستانی. مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ۱(1).
32-     شمس ‌دولت‌آبادی ‌حسنی‌السادات، نیلوفرمل؛ مظفر، فرهنگ؛ و صالح‌صدق‌پور، بهرام(۱۳۹۹). اصول طراحی فضاهای باز کودکان در دوره دوم دبستان با تأثیرپذیری از هوش هیجانی و فرایند یادگیری از نگاه مربیان و دست‌اندرکاران. علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، ۲۲(۵).
33-    صادقی، عزت‌الله؛ صادقی، یاور؛ و خدیوی، هاجر(۱۴۰۲). تأثیر طراحی محیط مدارس با رویکرد معماری طبیعت‌محور بر یادگیری دانش‌آموزان در شهر ایذه. مطالعات مدیریت توسعه سبز (دوفصلنامه)، ۲(۱)، ۱۲۹–۱۳۸.
34-     صالحی، اکبر؛ مرادی، امیر؛ و فیروزی، اسماعیل(۱۳۹۳). نگاهی جامع به تعلیم و تربیت اسلامی از دیدگاه شهید مرتضی مطهری با تأکید بر اصول، اهداف و روش‌های تربیتی. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۲۲(۲۵).
35-     صحت، پریا؛ و خورسندی، سارا(۱۳۹۴). بازیابی حکمت کاشت درختان در باغ‌های تاریخی شیراز. دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، استانبول.
36-     طاهرسیما، سارا؛ ایرانی بهبهانی، هما؛ و بذرافکن، کاوه(۱۳۹۴). تبیین نقش آموزشی فضای باز در مدارس ایران با مطالعه تطبیقی مدارس سنتی تا معاصر (نمونه‌های موردی: مدرسه‌های چهارباغ، دارالفنون و البرز). فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، ۳(۶).
37-     طیاح، ساویز؛ مهدی‌زاده سراج، فاطمه؛ و محمودی زرندی، مهناز(۱۴۰۰). تبیین مدل خالق طراحی معماری برای نو‌آموزان، مبتنی بر یادگیری از طبیعت. نشریه علمی باغ نظر، ۱۸(۱۰۰)، ۹۱–۱۰۸.
38-     عباسی، رعنا؛ شهروز تهرانی، ایرج؛ و کبودرآهنگی، مینا(۱۳۹۶). تلفیق باغ با فضاهای آموزشی و تأثیر آن بر یادگیری دانش‌بنیان معماری. نخستین کنفرانس ملی به سوی شهرسازی و معماری دانش‌بنیان، ۳ اردیبهشت، تهران.
39-     عباسیان، الناز؛ فیضی، محسن؛ و مرادی، اصغر(۱۳۹۹). مؤلفه‌های معماری تأثیرگذار منظر شهری بر کاهش افسردگی بانوان از منظر متخصصین. نشریه علمی باغ نظر، آبان.
40-    عباسعلی‌زاده، ساناز؛ کالئی، رضا؛ طباطبائیان، مریم؛ و فیاض، ریما(۱۳۹۴). تحلیلی بر تأثیر محیط‌های ساخته‌شده بر خلاقیت کودک (بررسی ویژگی‌های محیطی مؤثر بر خلاقیت کودک در مراکز کودک تهران). باغ نظر، ۱۳(۴۳).
41-     عظمتی، حمیدرضا؛ امینی‌فر، زینت؛ و باقرپور، سمیه(۱۳۹۵). الگوی چیدمان فضایی مدارس نوین مبتنی بر اصول مدارس اسلامی در راستای ارتقاء یادگیری افراد. نقش جهان، ۶(۲)، تابستان، ۱۶–۲۳.
42-     فرجی، یوسف؛ یوسفی، جعفرصادق؛ و حسین‌زاده، نارنج(۱۳۹۷). راه‌های افزایش آرامش در قرآن و سبک زندگی اسلامی و تأثیر آن بر تربیت فرزندان. فصلنامه مطالعات قرآنی، ۱۲(۴۶).
43-     فرزند وحی، جمال؛ و حیدرنژاد، طاهره(۱۳۹۲). مراحل تربیت از دیدگاه قرآن، سنت و علم روان‌شناسی. فصلنامه تخصصی تفسیر علوم قرآن و حدیث، ۵(۱۷).
44-    فرشچیان، امیرحسین؛ و شجاری، مرتضی(۱۳۹۶). بررسی و نقد دیدگاه دکتر نصر در باب معماری اسلامی و ویژگی‌های آن. دوفصلنامه علمی–پژوهشی، ۸(۳).
45-     فرمهینی‌فراهانی، محسن؛ حسینائی، فاطمه؛ و احمدآبادی‌آرایی، نجمه(۱۳۹۷). بررسی جایگاه حیات طیبه در سند تحول بنیادین و تبیین راهکارهای تحقق آن در آموزش‌وپرورش. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۲۷(۴۲).
46-     فعلی، شیما؛ و سلطان‌زاده، حسین(۱۳۹۵). کاربست مفهوم انعطاف‌پذیری در مدارس دوره اسلامی (مطالعه موردی: مدارس شهر قزوین). فصلنامه علمی–پژوهشی، ۷(۲۵).
47-     فیضی، محسن؛ و رزاقی‌اصل، سینا(۱۳۸۸). مروری بر نظریات و گرایشات معماری منظر حیاط باز مدارس. نشریه معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، ۲(۲)، ۵۹–۶۶.
48-     فیضی، محسن؛ رزاقی‌اصل، سینا؛ طاهری، سمیه؛ برنجی، شینا؛ همت‌جو، علی؛ اصحابی، رویا؛ و براتی، شادی(۱۳۸۹). تدوین ضوابط و معیارهای طراحی منظر محوطه باز مدارس ابتدایی: مبانی نظری و مطالعات پایه (گزارش مرحله اول). سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور، دفتر فنی و تحقیقات، شهریور.
49-     قاسم‌پور، عرفانه؛ ملکی‌پور، احمد؛ و زارع‌صفت، صادق(۱۳۹۵). تبیین مؤلفه‌های برنامه درسی معنوی با نگاهی به دیدگاه نادینگز. فصلنامه پژوهش‌های کیفی در برنامه‌ریزی درسی، ۱(۳)، ۲۷–۵۱.
50-    کامل‌نیا، حامد؛ و حقیر، سعید(۱۳۸۸). الگوهای طراحی فضای سبز در «شهر دوستدار کودک» (نمونه موردی: شهر دوستدار کودک بم). نشریه علمی باغ نظر، ۶(۱۲)، پاییز و زمستان، ۷۷–۸۸.
51-    کریمی‌آذری، امیررضا؛ و طالب‌صفا، مهسا(۱۳۹۶). اصول طراحی مدارس دوستدار کودک در مقطع ابتدایی با رویکرد ارتقاء رشد شناختی دانش‌آموزان در ایران (نمونه موردی: مدارس ابتدایی شهر رشت). کنفرانس بین‌المللی مطالعات نوین در عمران، معماری و شهرسازی با رویکرد ایران اسلامی.
52-     کریمی‌آذری، امیررضا؛ حسینی، سیدباقر؛ صالح‌صدق‌پور، بهرام؛ و حسینی‌دهشیری، افضل‌السادات(۱۳۹۵). اصول طراحی فضای مسکونی با رویکرد ارتقاء خلاقیت کودکان ۷–۳ ساله در ایران (نمونه موردی: شهر تهران – منطقه ۴). نشریه علمی باغ نظر، ۱۳(۴۱)، ۱۹–۳۴.
53-     کیانمهر، قباد؛ تقوی‌نژاد، بهاره؛ و میرصالحیان، صدیقه(۱۳۹۸). مطالعه سیر تحول نقوش قواره‌بری در مجموعه کاخ‌های گلستان. فصلنامه علمی نگره، ۵۴.
doi:10.22070/negareh.2020.1242
54-    کیانی، معصومه؛ مهرمحمدی، محمود؛ صادق‌زاده‌قمصری، علیرضا؛ نوذری، محمود؛ و باقری، خسرو(۱۳۹۴). مفهوم‌شناسی معنویت از دیدگاه اندیشمندان تربیتی غربی و مسلمان. اسلام و پژوهش‌های تربیتی، ۷(۲).
55-     کیانی، معصومه؛ مهرمحمدی، محمود؛ صادق‌زاده‌قمصری، علیرضا؛ و نوذری، محمود(۱۳۹۴). تبیین رویکردهای موجود درباره تربیت معنوی کودکان و نقد آن‌ها با تأکید بر آموزه‌های اسلامی. فصلنامه تعلیم و تربیت، ۶۲.
56-     کیانی، معصومه؛ نوذری، محمود(۱۳۹۶). تبیین و نقد رویکردهای معاصر درباره تربیت معنوی کودکان با تأکید بر الگوی اسلامی–ایرانی پیشرفت. نشر الگوی پیشرفت، وابسته به مرکز الگوی اسلامی–ایرانی پیشرفت، چاپ اول.
57-     مردمی، کریم؛ و دل‌شاد، مهسا(۱۳۸۹). محیط یادگیری انعطاف‌پذیر. نشریه علمی–پژوهشی انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، پاییز.
doi:10.30475/isau.2010.61930
58-     مظفر، فرهنگ؛ و میرمرادی، سیده‌سمیه(۱۳۹۳). بررسی الگوهای رایج چیدمانی مدارس ایرانی با توجه به اصول ارتباط میان کلاس درس و فضاهای بیرونی. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، ۱۳، پاییز و زمستان، ۹۳–۱۰۵.
59-    مهدوی‌هزاوه، منصوره؛ ملکی، حسن؛ مهرمحمدی، محمود؛ و عباس‌پور، عباس(۱۳۹۵). حیات طیبه، چشم‌اندازی برای تربیت کودکان: ارائه چارچوب مفهومی برای تبیین ویژگی‌های معلم دوره ابتدایی. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۲۴(۳۰).
dor:20.1001.1.22516972.1395.24.30.6.1
60-    مهدی‌نژاد، جمال‌الدین؛ ضرغامی، اسماعیل؛ و سادات، سیده‌اشرف(۱۳۹۴). رابطه انسان و طبیعت در باغ ایرانی از منظر معماری اسلامی. فصلنامه علمی–پژوهشی نقش جهان، ۱.
dor:20.1001.1.23224991.1394.5.1.3.4
61-    یاری، فهیمه؛ و هورشناس، راضیه(1396). معماری ایرانی و نگرش به رمزاندیشی در طراحی باغ‌های ایرانی: نمونه موردی «باغ ارم شیراز»، 11نشریه مهندسی ساختمان و علوم مسکن، (4)، 55-49.
62-    A.F. Bakr et al., Virtual reality as a tool for children’s participation in kindergarten design process, Alexandria Eng. J. (2018), doi:10.1016/j.aej.2018.10.003
63-    Bakr, A. F., Elshaer, A., Kamel, M., & Elzafarany, A. (2018). Virtual reality as a tool for children’s participation in kindergarten design process. Alexandria Engineering Journal. doi:10.1016/j.aej.2018.10.003
64-    Povian, C.-M., & Dumitrescu, C. (2014). Architectural guidelines for building a special learning environment for children in need. 5th World Conference on Learning, Teaching and Educational Leadership (WCLTA 2014).
65-    Georgiev, G. V., & Georgiev, D. D. (2018). Enhancing user creativity: Semantic measures for idea generation. Knowledge-Based Systems, 151, 1–15. doi:10.1016/j.knosys.2018.03.007
66-    Brand, G., Maher, M. L., Do, E. Y.-L., & Kim, M. J. (2015). Mining the gap! Fostering creativity and innovative thinking. The International Design Technology Conference, DesTech2015, 29 June – 1 July, Geelong, Australia. doi:10.1016/j.protcy.2015.07.014
67-    Shawket, I. M. (2016). Educational methods instruct outdoor design principles: Contributing to a better environment. Procedia Environmental Sciences, 34, 431–438. doi:10.1016/j.proenv.2016.04.021
68-    Siu, K. W. M., Wong, Y. L., & Lam, M. S. (2015). Gender differences in children’s use of colors in designing safety signs. 6th International Conference on Applied Human Factors and Ergonomics (AHFE 2015).
69-    Nafisi, N., Abbas, M. Y., & Nafisi, S. (2015). The role of belief and religion in creation of Persian garden. Journal of Architectural Engineering Technology, 4(152). doi:10.4172/2168-9717.1000153
70-    Ramezani Khosro, S., Azizi, Y., & Ghanbari, B. (2014). Examining the relationship between parenting styles of parents and children's creativity. World Journal of Environmental Biosciences, 3(4), 71–76.
71-    Janků, Š., & Petříková, R. (2015). The using of innovation and creativity is inexhaustible. Procedia Economics and Finance, 34, 443–450.
72-    Khan, S. (2015). Evolving consciousness in the developing world: Analysis of national curriculum framework 2005 for enrichment of quality of life in school learning environments. ASEAN-Turkey ASLI Conference on Quality of Life 2014 (AQoL2014), 26–28 December, Istanbul, Turkey. doi:10.1016/j.sbspro.2015.08.220 
Analyzing the Link between School Courtyards and Islamic Thought to Promote the Spiritual Development of Elementary School Students

Mahjubeh Arish1, Ahmad Mirzakochak Khoshnevis2*, Neda Ziabakhsh3, Mohammad Marefat4
1-PhD Candidate in Architecture, Department of Architecture, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, Iran. 
                                                                               mahjoobarish@gmail.com
2-Assistant Professor, Department of Architecture, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, Iran. (Corresponding Author)
         a.m.khoshnevis@gmail.com
3-Assistant Professor, Department of Architecture, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, Iran.
                                                                                ziabakhsh.neda@gmail.com
4-Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, Iran.
                                                                                  m.marefat@iau-tnb.ac.ir

Abstract
Schools have long been among the most important places for imparting knowledge and nurturing the spiritual development of children, and the impact of their environment on personality formation in adulthood is undeniable. This study aims to demonstrate the relationship between school courtyards and green spaces and the promotion of spiritual education among elementary school students. Accordingly, the key research question is: How can the connection between school green spaces and Islamic thought be analyzed to enhance the spiritual growth of elementary students?The research starts with a primary hypothesis and is based on previous foundational studies. It seeks to examine the relationship between the physical structure and architectural elements of the Persian garden used in school courtyards and students’ familiarity with the origin and essence of creation, aiming to promote spiritual education within the educational spaces of elementary schools.This applied research employs both qualitative and quantitative approaches to answer the research questions. In the first phase (qualitative), the principles and architectural criteria of educational buildings designed by integrating traditional school courtyards were extracted. In the next phase, using an analytical method, the obtained criteria were examined in Iranian schools, and the values and design strategies of school courtyards were evaluated and analyzed.An observational and analytical study was conducted on several sample schools, which contributed to the final pattern formulation.Findings indicate that the presence of courtyards designed in the style of Persian gardens with garden geometry and pools can guide children towards spiritual education and elevated personal growth.
Keywords: Spirituality, Child, School, Persian Garden, Architecture, Islamic Architecture.